Sözlük

Finansal Sözlük

ilgili otorite, Borsa İstanbul, VIOP ve uluslararası piyasalar için 86 finans teriminin açık, kurumsal üslupla hazırlanmış tanımları.

85 terim

A

ABD Doları: Küresel ticaret, rezerv varlık ve emtia fiyatlamasında baskın konumda olan Amerika Birleşik Devletleri'nin para birimi; uluslararası sermaye akımlarında gösterge kur olarak kullanılır.
Alım Opsiyonu (Call): Alıcısına, belirli bir vade sonuna kadar, önceden belirlenmiş kullanım fiyatından dayanak varlığı satın alma hakkı veren ancak yükümlülük getirmeyen opsiyon sözleşmesi.
Anapara: Bir yatırıma başlarken yatırılan ve üzerinden getiri veya kayıp hesaplanan ilk tutar; bazı yapılandırılmış ürünlerde kısmen veya tamamen koruma altına alınabilir.
Aracı Kurum: Sermaye piyasası faaliyetlerinde bulunmak üzere ilgili otorite tarafından yetkilendirilmiş, yatırımcılar adına emir iletimi, saklama ve yatırım hizmetleri sunan kuruluş.
Arbitraj: Aynı veya benzer finansal varlığın farklı piyasalarda fiyat farkından yararlanmak üzere aynı anda alınıp satılmasıdır; etkin piyasalarda fiyat yakınsamasını sağlar.
Aylık Ortalama Hacim: Bir finansal araçta son bir ay boyunca gerçekleşen günlük işlem hacimlerinin ortalamasıdır; likiditeyi ve yatırımcı ilgisini ölçmede gösterge olarak kullanılır.
Açığa Satış: Yatırımcının sahip olmadığı bir pay senedini ödünç alarak satması ve fiyatın düşmesi halinde geri alarak kâr elde etmeyi amaçlaması; Borsa İstanbul ve ilgili otorite kuralları çerçevesinde belirli kısıtlara tabidir.

B

BIST: Borsa İstanbul'un kısaltması; Türkiye'nin menkul kıymetler, vadeli işlem ve kıymetli maden piyasalarının bir araya getirildiği düzenlenmiş borsadır.
BIST 100: Borsa İstanbul Pay Piyasası'ndaki 100 şirketi kapsayan ve Türkiye pay piyasasının genel seyrini yansıtan geniş tabanlı gösterge endeks.
BIST 30: Borsa İstanbul'da işlem gören en yüksek piyasa değeri ve likiditeye sahip 30 pay senedinden oluşan gösterge endeks; VIOP'taki endeks sözleşmelerinde temel dayanak varlıktır.
Bollinger Bantları: Bir fiyat serisinin hareketli ortalaması etrafında standart sapma esaslı üst ve alt bantlar oluşturan teknik analiz göstergesidir; volatilite ve aşırı alım/satım bölgelerinin okunmasında kullanılır.
Borsa İstanbul: Türkiye'nin tek organize menkul kıymet, türev ve kıymetli maden borsasıdır; pay piyasası, VIOP ve kıymetli madenler piyasalarını bir çatı altında yürütür.
Boğa Piyasası: Fiyatların uzun süreli yükselişte olduğu, yatırımcı güveninin güçlendiği piyasa koşuludur; genellikle ekonomik büyüme ve pozitif kazanç beklentileri ile örtüşür.

D

Dalgalı Kur: Merkez bankasının sabit bir seviye hedeflemediği, kurun piyasa arz ve talebine göre serbestçe belirlendiği döviz kuru rejimidir.
Destek Seviyesi: Teknik analizde fiyatın aşağı yönlü hareketinin yavaşlaması veya durması beklenen, alıcıların yoğunlaştığı fiyat bölgesidir.
Devalüasyon: Sabit veya yarı-sabit kur rejimlerinde bir ülkenin para biriminin diğer para birimlerine karşı resmi olarak değer düşürülmesidir.
Diversifikasyon: Portföy riskini azaltmak amacıyla farklı varlık sınıfları, sektörler, coğrafyalar ve vadeler arasında dağıtım yapılması; tek bir varlığa bağımlılığı azaltır.
Döviz Kuru: Bir para biriminin başka bir para birimi cinsinden değeridir; spot, vadeli veya çapraz kur olarak fiyatlanabilir.
Düşüş Trendi: Fiyatların ardışık olarak daha düşük zirveler ve daha düşük dipler oluşturduğu genel aşağı yönlü piyasa seyridir; teknik analizde ayı piyasası ile örtüşebilir.

E

ETF (Borsa Yatırım Fonu): Bir endeksi, emtiayı veya varlık sepetini takip eden ve pay senetleri gibi borsada işlem gören yatırım fonudur; düşük maliyetli çeşitlendirme sağlar.
Emisyon: Bir şirket veya kamu kuruluşunun yeni pay senedi, tahvil ya da benzeri menkul kıymet ihraç etmesidir; sermaye veya borçlanma yoluyla fon sağlanır.
Emtia: Altın, gümüş, petrol ve tarımsal ürünler gibi standart kalitede alınıp satılan temel hammaddelerdir; spot ve vadeli piyasalarda fiyatlanır.
Endeks: Bir piyasanın veya piyasa alt kümesinin performansını ölçen istatistiksel göstergedir; BIST 30 ve BIST 100 pay piyasasının önde gelen endeksleridir.
Enflasyon: Genel fiyat düzeyinin belirli bir dönem boyunca sürekli artmasıdır; satın alma gücünü azaltır ve reel getiri hesaplamasında doğrudan etkilidir.

F

Faiz: Ödünç verilen paranın zaman değeri karşılığı olarak alınan ya da ödenen tutardır; nominal ve reel olarak ifade edilebilir, sabit veya değişken yapıda olabilir.
Fiyat/Kazanç Oranı (F/K): Bir şirketin pay fiyatının hisse başına kazancına bölünmesiyle elde edilen değerleme çarpanıdır; yatırımcının birim kazanca ödediği fiyatı gösterir.
Forex: Küresel döviz piyasasıdır; farklı para birimlerinin birbirlerine karşı fiyatlandığı, 7/24 işlem gören tezgâh üstü piyasayı ifade eder.
Futures (Vadeli Sözleşme): Belirli bir dayanak varlığın, önceden belirlenmiş fiyattan ileri bir tarihte alınıp satılmasını zorunlu kılan standart sözleşmelerdir; VIOP'ta işlem görür.

G

Getiri: Bir yatırımın belirli bir dönem boyunca sağladığı kazanç veya kaybın anaparaya oranıdır; nominal, reel veya risk düzeltilmiş olarak ifade edilebilir.
Gösterge Faiz: Piyasanın genel kredi maliyeti algısını yansıtan referans tahvil getirisidir; kamu borçlanma maliyeti ve diğer faizlerin fiyatlanmasında esas alınır.

H

Halka Arz (IPO): Bir şirketin pay senetlerini geniş yatırımcı kitlesine ilk kez sunması ve borsada işlem görmeye başlamasıdır; izahname ile ilgili otorite onayı gerektirir.
Hazine Bonosu: Türkiye Hazinesi tarafından kısa vadeli finansman için ihraç edilen, vadesi bir yıla kadar olan iskontolu borçlanma senedidir.
Hedge (Korunma): Mevcut veya beklenen bir pozisyonun riskini türev ürünler, opsiyonlar veya korelasyonlu varlıklarla dengelemek amacıyla alınan korunma amaçlı pozisyonlardır.
Hisse Senedi: Bir anonim şirketin sermayesindeki payı temsil eden, sahibine kâr payı ve oy hakkı sağlayan sermaye piyasası aracıdır.

K

Kaldıraç: Küçük bir teminatla büyük bir pozisyon taşıma imkânı; kâr ve zarar potansiyelini aynı oranda büyütür ve yüksek risk içerir.
Kripto Varlık: Dağıtık defter teknolojisi üzerinde ihraç edilen, değer transferi veya kullanım amacı taşıyan dijital varlıklardır; düzenleyici statüleri ülkelere göre farklılaşır.
Kupon: Bir tahvilin ihraççısı tarafından belirli aralıklarla yatırımcıya ödediği faiz tutarıdır; sabit, değişken veya sıfır kuponlu yapıda olabilir.
Kâr Marjı: Bir şirketin satışlarından elde ettiği kârın yüzdesel oranıdır; brüt, faaliyet ve net olmak üzere farklı seviyelerde hesaplanabilir.
Kısa Pozisyon: Yatırımcının bir varlığın fiyatının düşmesinden kâr etmeyi hedeflediği pozisyondur; pay senedinde açığa satış veya türevde satım yoluyla alınabilir.

L

Likidite: Bir varlığın fiyatını önemli ölçüde etkilemeden hızla nakde çevrilebilme yeteneğidir; yüksek işlem hacmine sahip varlıklar genellikle daha likit kabul edilir.
Limit Emir: Yatırımcının belirlediği fiyat veya daha iyi seviyede gerçekleşmek üzere gönderilen emir türüdür; gerçekleşmezse emir defterinde beklemeye devam eder.
Lot: Borsada işlem yapılabilen minimum kontrat birimidir; pay piyasasında genellikle bir adet pay senedi anlamına gelirken türev ürünlerde sözleşme büyüklüğünü ifade eder.

M

MKK (Merkezi Kayıt Kuruluşu): Türkiye'de sermaye piyasası araçlarının kaydi ortamda saklanmasını ve hak sahipliği kayıtlarının tutulmasını yürüten merkezi saklama kuruluşudur.
Makroekonomi: Büyüme, enflasyon, istihdam, dış denge ve para politikası gibi ekonomi geneline ilişkin değişkenleri inceleyen iktisat dalıdır.
Marjin: Türev işlemlerde pozisyonu açmak ve sürdürmek için yatırılan teminat tutarıdır; başlangıç teminatı ve sürdürme teminatı olmak üzere iki ayrı seviyede takip edilir.
Menkul Kıymet: Sermaye piyasası araçlarının ortaklık veya alacak hakkı sağlayan, seri halinde çıkarılan ve dönemsel getiri getiren alt kümesidir; pay senedi ve tahvil başlıca örnekleridir.

N

Nakit Akımı: Bir yatırımın, şirketin veya projenin belirli dönemlerde ürettiği nakit giriş ve çıkışlarıdır; likidite, değerleme ve borç ödeme kapasitesinin ölçümünde temeldir.
Net Varlık Değeri (NAV): Bir yatırım fonunun toplam varlıklarından borçları düşüldükten sonra hesaplanan ve pay başına düşen tutar olarak ifade edilen değerdir.

O

Opsiyon: Alıcısına belirli bir vade ve fiyattan dayanak varlığı alma (call) veya satma (put) hakkı tanıyan, ancak yükümlülük getirmeyen türev sözleşmedir.
Orta Vadeli Yatırım: Genellikle bir ila üç yıl arası bir zaman ufkunu kapsayan, kısa vadeli dalgalanmaları yumuşatarak orta dönem trendlerden yararlanmayı hedefleyen yatırım yaklaşımıdır.

P

Pay Senedi: Anonim şirketlerin sermayesindeki belirli bir payı ve ortaklık haklarını temsil eden menkul kıymettir; hisse senedi ile eşanlamlıdır.
Petrol Brent: Kuzey Denizi kaynaklı hafif ve düşük kükürtlü ham petrol türüdür; küresel ham petrol fiyatlamasında başlıca gösterge olarak kullanılır.
Piyasa Kapitalizasyonu: Bir halka açık şirketin piyasa değerini ifade eden, pay fiyatı ile toplam pay sayısının çarpımıyla hesaplanan büyüklüktür.
Piyasa Yapıcı: Bir finansal enstrümanda sürekli alış ve satış kotasyonu vererek likidite sağlayan aracı kurum veya bankadır; spread üzerinden gelir elde eder.
Portföy: Bir yatırımcının sahip olduğu pay senedi, tahvil, fon, türev ve diğer varlıkların toplamıdır; risk ve getiri profili bileşimine göre şekillenir.

R

Refah Etkisi: Finansal varlık fiyatlarındaki artışın hanehalkı servetini yükselterek tüketim harcamalarını artırmasıdır; para politikası aktarım kanallarından biridir.
Repo: Sabit getirili menkul kıymetin, belirli bir tarihte önceden belirlenmiş fiyattan geri alınması taahhüdüyle satılmasıdır; kısa vadeli finansman aracıdır.
Risk Yönetimi: Finansal risklerin tanımlanması, ölçülmesi ve kontrol altında tutulması için uygulanan süreç ve araçların bütünüdür; çeşitlendirme ve zarar kes gibi disiplinleri kapsar.
Ters Repo: Repo işleminin karşı ayağıdır; yatırımcı, menkul kıymeti satın alır ve belirli bir vade sonunda önceden anlaşılan fiyattan geri satmayı taahhüt eder.

S

Sabit Getirili Menkul Kıymet: Önceden belirlenmiş kupon ödemeleri ve vade sonunda anapara geri ödemesi vaadi taşıyan borçlanma araçlarıdır; tahvil ve bonolar başlıca örneklerdir.
Spread: Bir finansal ürünün alış ve satış fiyatları arasındaki farktır; dar spread genellikle yüksek likiditeyi, geniş spread ise düşük likiditeyi veya artmış volatiliteyi işaret eder.
Stopaj: Belirli gelir türlerinden vergi mükellefi adına ödeme esnasında kesilen ve vergi dairesine aktarılan peşin gelir vergisidir; kaynakta kesinti yöntemidir.
Swap: İki tarafın belirli bir süre boyunca nakit akımlarını önceden anlaşılan koşullara göre takas ettiği türev sözleşmedir; faiz ve para swapları yaygın türleridir.

T

Tahvil: Bir yıldan uzun vadeli olarak ihraç edilen borçlanma senedidir; ihraççıya göre kamu veya özel sektör tahvili olarak sınıflandırılır.
Takasbank: İstanbul Takas ve Saklama Bankası A.Ş.; sermaye piyasalarında takas, saklama ve merkezi karşı taraf hizmetleri sunan yetkili kurumdur.
Temettü (Dividend): Bir şirketin dönem kârının, genel kurul kararına göre pay sahiplerine nakit veya pay olarak dağıtılan kısmıdır.
Teminat: Bir finansal taahhüdün yerine getirilmesini güvence altına almak amacıyla karşı tarafa verilen nakit, menkul kıymet veya diğer likit varlıklardır.
Türev Ürün: Değeri bir dayanak varlığın performansına bağlı olan finansal araçtır; vadeli işlem, opsiyon ve swap başlıca türlerdir.

U

Uygunluk Testi: Yatırımcının risk-getiri tercihleri, yatırım deneyimi ve finansal durumunu ölçen ve ilgili otorite mevzuatı gereği yatırım hizmeti öncesi uygulanan testtir.

V

VIOP (Vadeli İşlem ve Opsiyon Piyasası): Borsa İstanbul bünyesinde faaliyet gösteren, pay, endeks, döviz ve emtia üzerine yazılı vadeli işlem ve opsiyon sözleşmelerinin işlem gördüğü organize türev piyasasıdır.
Varant: Belirli bir dayanak varlığı önceden belirlenen fiyattan alma veya satma hakkı tanıyan, ihraççı tarafından çıkarılan menkul kıymetleştirilmiş opsiyon benzeri üründür.
Volatilite: Bir finansal varlığın fiyatındaki değişkenliğin büyüklüğünü ölçen istatistiksel göstergedir; risk ve belirsizlik seviyesinin en yaygın ölçüm aracıdır.

Y

YTM (Yatırımcı Tazmin Merkezi): Aracı kurumların mali güçlüğe düşmesi halinde yatırımcılara ilgili otorite mevzuatında belirlenen üst sınıra kadar tazminat sağlayan kamu güvencesidir.
Yabancı Yatırımcı: Türkiye dışı ikametgâhlı, Türk sermaye piyasalarında yatırım yapan gerçek veya tüzel kişidir; mevzuat bakımından özel raporlama ve vergilendirme esaslarına tabi olabilir.
Yapılandırılmış Ürün: Genellikle tahvil bileşeni ile türev bileşenini bir arada taşıyan, getiri profili bir veya birden fazla dayanak varlığa bağlı finansal üründür.
Yatırım Fonu: Yatırımcılardan toplanan fonların profesyonel portföy yönetimi ilkeleri çerçevesinde çeşitlendirilmiş varlıklarda değerlendirildiği kolektif yatırım aracıdır.
Yerindelik Testi: Belirli bir yatırım ürününün veya hizmetinin yatırımcının mali durumu, hedefleri ve bilgi-tecrübesine uygunluğunu ölçen ve ilgili otorite mevzuatı gereği zorunlu olan testtir.

Z

Zarar Kes (Stop Loss): Pozisyonun önceden belirlenen fiyat seviyesine ulaşması halinde otomatik olarak kapatılmasını sağlayan risk yönetim emridir; zararı sınırlamaya yarar.

Ç

Çapraz Kur: ABD doları dışındaki iki para birimi arasındaki paritedir; örneğin EUR/JPY, USD içermeyen bir major-cross olarak işlem görür.
Çok Taraflı Netleştirme: Takas sisteminde birden fazla tarafın alacak ve borçlarının tek bir net tutara indirgenmesi yöntemidir; Takasbank, bu işlevi merkezi karşı taraf olarak yürütür.

Ö

Özkaynak Kârlılığı (ROE): Net kârın ortalama özkaynaklara bölünmesiyle hesaplanan, şirketin özkaynak başına kazancını gösteren temel kârlılık oranıdır.

Ü

Ülke Riski: Bir ülkeye yatırım yaparken karşılaşılabilecek siyasi, ekonomik ve yasal risklerin bileşimidir; kredi notu, CDS primi ve politika belirsizliği ile ölçülebilir.

İ

İşlem Hacmi: Belirli bir dönemde bir enstrüman veya piyasada gerçekleşen alım-satım tutarı veya adedidir; likiditenin temel göstergelerindendir.
İşlem Seansı: Borsada emirlerin iletildiği ve eşleştirildiği zaman dilimidir; açılış öncesi, sürekli işlem ve kapanış seansı gibi alt bölümlere ayrılabilir.

Ş

Şirket Tahvili: Bir şirketin borçlanma amacıyla ihraç ettiği, kupon ödemeleri ve vade sonunda anapara geri ödemesi içeren sabit getirili menkul kıymettir.

Sık Sorulan Sorular →